Dieta w osteoporozie

Osteoporoza – co to jest i jak często występuje?

Osteoporoza to choroba metaboliczna, która dotyczy kości, powoduje ich osłabienie i sprawia, że mogą one ulec złamaniu dużo łatwiej niż u osoby zdrowej. Osteoporoza występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn. Menopauza i zmniejszenie stężenia estrogenów są najczęstszymi przyczynami osteoporozy u kobiet. Skutkiem tych zmian jest szybkie zmniejszanie się gęstości mineralnej kości (bone mineral density – BMD) i wzrost ryzyka złamań.

W Polsce osteoporozę stwierdza się u ok. 7% kobiet w wieku 45–54 lat, u ok. 25% kobiet w wieku 65–74 lat i u blisko 50% kobiet w wieku 75–84 lat. Około 25–30% kobiet należy do grupy z szybką (> 3% rocznie) utratą masy kostnej.

Osteoporoza nie daje się zidentyfikować na wczesnym etapie rozwoju. Rozwija się latami, długo nie dając żadnych objawów, często pierwszym objawem jest złamanie. Najwcześniej i najczęściej występują złamania kręgów. Najbardziej niebezpieczne są złamania szyjki kości udowej.

Metody oceny gęstości masy kostnej – badania densytometryczne

Dieta w osteoporozie
Systematyczny ubytek masy kostnej następuje po ukończeniu 30-35 roku życia

Rentgen uwidacznia uszkodzenia dopiero wtedy, gdy rozpuszczeniu ulegnie 33% kości. Na tym etapie odwrócenie procesu jest trudne. Tomografia komputerowa jest dokładniejsza, lecz bardziej kosztowna.

Obecnie najbardziej użyteczną i najpowszechniej stosowaną jest metoda tzw. absorpcjometrii podwójnej energii promieniowania rtg – DEXA. Technika ta daje obraz dobrej jakości, badanie trwa krótko i nie naraża osoby badanej na zbędne promieniowanie. Tą metodą bada się kręgi, kość udową i cały szkielet człowieka. Natomiast metodę ultradźwiękową (USG) wykorzystuje się do badania mniejszych fragmentów kości: piętowej, piszczelowej, paliczków rąk. Pozwala ona na wgląd w jakość kości, ale nie jest przydatna w oszacowaniu masy kostnej.

Badanie densytometryczne pozwala wcześnie (z wyprzedzeniem od 5-20 lat) stwierdzić zwiększone ryzyko złamania kręgów i kości udowej. Umożliwia to podjęcie intensywnej profilaktyki, wzmocnienie kości i spowolnienie procesu osteoporozy.

Osłabienie kości może rozwijać się podstępnie w ciągu wielu lat, a nawet dziesięcioleci. Nieprawidłowe nawyki żywieniowe mogą zaburzać mineralizację układu kostnego w okresie wzrastania i rzutować na przyszłą szczytową masę kostną w wieku ok. 30 lat. Zdaniem naukowców im mniej kości zbudowaliśmy w młodości, tym niższa szczytowa masa kostna i tym łatwiej o rozwój osteopenii i osteoporozy i większe ryzyko złamania w przyszłości. Osteopenia może wystąpić już u dzieci. Jeśli współistnieje z bólami mięśniowo-szkieletowymi niejasnego pochodzenia, jest wskazaniem do szczególnej obserwacji i kontroli zdrowia dzieci.

Czynniki ryzyka osteoporozy, których nie da się wyeliminować

  • uwarunkowania genetyczne
  • uwarunkowania geograficzne (częściej występuje w Europie i na Dalekim Wschodzie)
  • jasna cera
  • drobna budowa kostno-szkieletowa
  • osoby szczupłe, mające mało tkanki tłuszczowej
  • starzenie się, wiek powyżej 40 lat
  • usunięcie jajników u kobiet
  • wczesne ustanie miesiączkowania
  • alergia na mleko i jego przetwory (brak ich w jadłospisie)
  • szczególnie narażone kobiety, które nie rodziły

Czynniki ryzyka osteoporozy zależne od diety i stylu życia:

  • siedzący tryb życia, mało ruchu
  • palenie papierosów
  • spożywanie kawy
  • nadużywanie alkoholu (m.in. upośledza metabolizm wit. D)
  • niedostateczna ekspozycja na światło słoneczne
  • niektóre leki z grupy steroidów, hormonów, leki przeciwdrgawkowe i przeciwzakrzepowe wpływają niekorzystnie na cykl odbudowy kości.
  • nieprawidłowe odżywianie się:
  • małe spożycie mleka i jego przetworów
  • nadmierne spożycie białka
  • dieta z dużym ograniczeniem tłuszczu
  • zbyt duże stężenie wit. A we krwi
  • niedobór wit. C
  • niedobór witaminy K
  • niedobór wit. D (nietolerancja laktozy – cukru mlecznego- powoduje zmniejszenie wchłaniania wit. D z przewodu pokarmowego)

Nieprawidłowe nawyki żywieniowe doprowadzają do niedoborów lub nadmiaru składników pokarmowych w diecie. Badania naukowe wykazały jednoznacznie, że w diecie Polaków zawartość wapnia i witaminy D – składników uznanych za znaczące w mineralizacji kości – jest niewystarczająca we wszystkich grupach wiekowych. Jednocześnie stwierdzono zbyt dużą zawartość fosforu pochodzącą z dodatków do żywności. Przy nadmiarze fosforu w diecie, wapń jest przewlekle pozyskiwany z kości, co zwiększa ryzyko ich demineralizacji.

Klasyfikacja osteoporozy

Osteoporozę klasyfikuje się najczęściej jako pierwotną i wtórną.

Osteoporoza pierwotna jest charakterystyczna dla kobiet po menopauzie oraz mężczyzn w starszym wieku i stanowi większość przypadków tej choroby.

Uogólniona osteoporoza wtórna towarzyszy wielu schorzeniom endokrynologicznym, układowym (np. nadciśnienie tętnicze, toczeń rumieniowaty, zespół metaboliczny, cukrzyca), niewydolności nerek oraz glikokortykoterapii.


Dieta w osteoporozie – zalecenia

Kobietom po 50. r.ż. oraz chorym po złamaniach osteoporotycznych zaleca się odpowiednią podaż białka w diecie (1,2 g/kg m.c.), potasu (> 3500 mg/d) i magnezu (> 300 mg/d) w celu optymalizacji masy kostnej i skrócenia okresu rehabilitacji po złamaniach. Spożycie zalecanych ilości białka przy wystarczającej podaży wapnia (> 400 mg/d) zmniejsza utratę masy kostnej oraz ryzyko złamań  bliższego końca kości udowej o 65% i skraca czas rehabilitacji po złamaniu osteoporotycznym o 25%.

Dieta w osteoporozie oraz w profilaktyce tej choroby powinna obfitować nie tylko w potas, magnez i wapń, ale również w inne ważne pierwiastki potrzebne do budowy kości. Należą do nich: cynk, mangan, miedź, bor, krzem.

Obok dość powszechnie stosowanej w profilaktyce osteoporozy wit. D3 i K2, ważna jest także witamina C. Witamina C mineralizuje kości i stymuluje wzrost komórek tworzących kości. Jest niezbędna do produkcji kolagenu budującego chrząstki stawów.

Niedobór wymienionych wyżej minerałów i witamin prowadzi nie tylko do osteoporozy, ale także do innych schorzeń. Dlatego można stwierdzić choroby współistniejące, chociażby związane z układem nerwowym lub z tarczycą.

Minerały w osteoporozie

Magnez  nasiona dyni, mak, kakao, sezam, ziarna słonecznika, siemię lniane, orzechy; przetwory zbożowe: zarodki pszenne, kiełki pszenicy, kasza gryczana; owies, płatki owsiane, ryż brązowy, kasza jaglana, komosa ryżowa, chleb z mąki pełnoziarnistej; makaron razowy; warzywa: nasiona r. strączkowych (soja, groch, ciecierzyca, soczewica), szpinak, rukola, kiełki rzodkiewki, ogórek kiszony, boćwina; owoce: banany, figi, daktyle, morele suszone; twarda woda (bogata w wapń i magnez), woda mineralna magnezowo-wapniowa; mięso drobiowe i sery żółte; sól kłodawska i morska.

Leki moczopędne oraz kawa naturalna pita w nadmiarze zwiększa zapotrzebowanie na ten makroelement. Do przyswojenia magnezu niezbędna jest odpowiednia ilość witaminy B6.

Wapń mleko i jego przetwory, sardynki i szprotki zjadane z ośćmi, jajka, nasiona roślin strączkowych (fasola, groch, bób, soczewica, soja).

Potas – kakao, suszone owoce, banany, orzechy, nasiona roślin strączkowych, awokado, pomidory, ziemniaki, rzepa, sól kłodawska.

Witaminy w osteoporozie

Witamina B6 – zarodki pszenne, mąka ziemniaczana, kasza jaglana, kasza gryczana, ryż brązowy, mąka pszenna pełnoziarnista, warzywa strączkowe, zwłaszcza soja, banan, morele suszone, orzechy włoskie, laskowe, sezam,  nasiona słonecznika.

Witamina C – porzeczka czarna, truskawki, poziomki, kiwi, cytryna, pomarańcza, porzeczki czerwone, grejpfrut, melon Kantalupa, morele suszone, maliny, zielona pietruszka, papryka, jarmuż, brukselka, brokuły, kalafior, szpinak, groszek zielony.

Witamina D w kolejności od najwyższej zawartości: tran oraz tłuste ryby (np. pikling wędzony, węgorz, śledź, makrela), żółtko jaj, kurki, borowiki, wątroba cielęca, wątroba wieprzowa, masło, ser żółty, pełnotłuste mleko.

Zaopatrzenie organizmu ludzkiego w witaminę D zależy głównie od ekspozycji na światło słoneczne (UVB 290-315 nm). W Polsce jest ona efektywna jedynie od kwietnia do września, w pełnym słońcu w godzinach 10.00—15.00. Na skórną syntezę witaminy D wpływają: pora roku, szerokość geograficzna, pora dnia, kolor skóry, wiek, użycie filtrów przeciwsłonecznych. Krem z filtrem SPF15 blokuje syntezę skórną wit. D w 99%, SPF 15 w 92%. W praktyce ze względu na warunki klimatyczne (częste zachmurzenia), warunki środowiskowe (zanieczyszczenie powietrza), zalecenia niewystawiania na pełne słońce dzieci w tych godzinach oraz stosowanie filtrów przeciwsłonecznych – powinno się zapewnić doustną podaż witaminy D przez cały rok.

Istnieją dowody naukowe, że stosowanie witaminy D w dawce 800 IU/d u osób starszych zmniejsza ryzyko złamań pozakręgowych, w tym bliższej nasady kości udowej, jednak nie zaleca się jej rutynowej suplementacji.

Witamina K2 – wątroba zwierząt, produkty fermentowane, w których jej obecność jest wynikiem syntezy bakteryjnej (niektóre gatunki serów, jogurty, zsiadłe mleko, kiszona kapusta.  W niewielkich ilościach wit. K2 występuje w mięsie (1-30 mcg/100g) i jajach (10-25 mcg/100 g).

Bardzo bogatym źródłem wit. K2 jest japońska potrawa natto powstająca z przefermentowanej soi. Zawiera dużą dawkę MK-7 (ok. 1000 mcg/100g), ale również MK-8 i MK-4-6 oraz witaminę K1.

Witamina K1 występuje nie tylko w natto, ale również w innych produktach roślinnych, w większych ilościach w zielonych warzywach, takich jak kapusta, boćwina, szpinak, brokuły, brukselka oraz w niektórych olejach: sojowym i rzepakowym. Owoce i ziarna są ubogim źródłem K1, a mięso i nabiał zawierają średnie ilości tej witaminy.

Suplementacja w osteoporozie

Oprócz poprawnie zbilansowanej diety w przypadku wystąpienia objawów  zwyrodnień (bóle w stawach, kościach) lub stwierdzonej osteoporozy, należy włączyć suplementację uwzględniająca minerały i witaminy konieczne do odbudowy tkanki chrzęstno-kostnej, o których wspomniano w tym artykule oraz przy kłopotach ze stawami glukozaminę i chondroitynę.

Jedną z metod diagnostyki niedoborów minerałów w organizmie będzie analiza pierwiastkowa włosów, którą opracowuje gabinet dietetyczny SanusDiet we współpracy z Instytutem Agrofizyki PAN w Lublinie. Więcej informacji na ten temat można znaleźć tu

Leksykon

Szczytowa masa kostna – masa kostna, którą osiągamy około 30-35 roku życia, a więc około 10-15 lat po zakończeniu wzrastania.

Osteopenia – stan, w którym mineralna gęstość kości jest niższa niż normalnie. Przez wielu lekarzy jest uznawana za początek osteoporozy. Jednak nie u każdej osoby z osteopenią rozwinie się osteoporoza.

MBD (bone mineral density) – gęstość mineralna kości

Bibliografia:

Górska A., Konstantynowicz J., Chlabicz S., Urban M., Zielińska A., Górski S., Kaczmarski M. Masa kostna u dzieci i młodzieży z idiopatycznymi bólami mięśniowo-szkieletowymi. Pol. Merk. Lek. 2006, XXI, 126, 544.

Sobczuk A., Sobczuk K., Pertyński T. Nowe aspekty leczenia osteoporozy pomenopauzalnej. Przegląd Menopauzalny 2011. 6, 480–486.

Walicka M., Jasik A., Paczyńska M., Wąsowski M., Tałałaj M., Marcinowska-Suchowierska E. Niedobór witaminy D – problem społeczny. Post. Nauk Med. 2007. 1, 14-22.

Wieczorek Z. 2006. Żywienie w osteoporozie. Wydawnictwo Lekarskie PZWL Warszawa, ss 248.

pediatria.mp.pl/lista/show.html?id=60855

http://www.medonet.pl/zdrowie/zdrowie-dla-kazdego,badania–ratujace–zycie—badaj-kosci-i-nie-lam-sie,artykul,1647021.html

Autor: Dr Anna Brinken

Zagadnieniami dotyczącymi żywienia zajmuję się od ponad 20 lat. Przez większość tego czasu miały one charakter naukowy. Zainteresowania moje skupiały się głównie wokół jakości białka roślinnego oraz stopnia jego wykorzystania przez żywy organizm w powiązaniu z obecnością w diecie związków antyodżywczych. Zwieńczeniem badań było uzyskanie stopnia naukowego doktora w zakresie oceny wartości odżywczej produktów roślinnych w Zachodniopomorskim Uniwersytecie Technologicznym w Szczecinie. Oprócz pracy naukowej, zajmowałam się również edukacją młodzieży akademickiej. W 2012 roku uzyskałam kwalifikacje zawodowe dietetyka.